Głodówka od środka

WSTĘP

Zanim zaczniesz

Ten e-book powstał na podstawie wykładów wygłoszonych podczas turnusu głodówki leczniczej. Prowadzili je Leszek Jędrusik - lekarz z ponad dwudziestopięcioletnią praktyką, który opiekuje się uczestnikami turnusu, oraz Wiktor Grubiak - fizjoterapeuta z wieloletnią praktyką w gabinecie i na rehabilitacji kardiologicznej. Wykłady były żywe, pełne przykładów z praktyki i pytań z sali. Tutaj zebraliśmy je w jedną, uporządkowaną całość.

Znajdziesz tu wyjaśnienie, co dzieje się w ciele, kiedy przestajesz jeść, skąd biorą się poszczególne objawy, jak przetrwać trudniejsze dni i jak bezpiecznie wrócić do jedzenia. Są też rozdziały o codziennym odżywianiu, o badaniach, które warto robić, i o tym, jak dbać o kręgosłup.

Rozdziały idą w kolejności wykładów, więc możesz czytać je po kolei, tak jak przebiega turnus. Ostatni rozdział łączy wykład o wychodzeniu z głodówki z pisemnymi zaleceniami żywieniowymi. Na końcu znajdziesz aneksy z przykładowym jadłospisem i przepisami.

W tekście pojawiają się kolorowe ramki. Każda ma swoje zadanie.

Każdy rozdział kończy się krótkim podsumowaniem w ramce „W skrócie”.

01

ROZDZIAŁ 1

Co się dzieje w ciele, gdy przestajesz jeść

Głodówka wygląda na prostą sprawę. Nie jesz, pijesz wodę i oddychasz. W środku dzieje się jednak bardzo dużo. Organizm przestawia się na zupełnie inny tryb pracy i robi to etapami. Kiedy rozumiesz te etapy, łatwiej przyjmujesz to, co czujesz, i wiesz, które objawy są normalne.

Jedzenie składa się z trzech głównych grup składników. To białka, węglowodany, czyli cukry, oraz tłuszcze. Większość diet polega na zmianie proporcji między nimi. Jedna ogranicza cukier, inna zwiększa ilość białka, jeszcze inna stawia na tłuszcz.

Głodówka jest pod tym względem najprostsza. Do organizmu trafiają tylko dwie rzeczy. Woda, którą pijesz, i tlen, którym oddychasz. Żadna z nich nie daje energii. Energię daje przede wszystkim cukier, a dokładnie glukoza. Skoro nie dostajesz jej z jedzenia, ciało musi ją wytworzyć samo. Na tym polega cała głodówka.

Głównym producentem cukru jest wątroba, a pomagają jej mięśnie. Surowcem są zapasy, które nosisz w sobie. Część z nich widać gołym okiem, ale większości nie widać.

Organizm sięga po zapasy w określonej kolejności.

W wątrobie jest magazyn szybkiego cukru, który nazywa się glikogen. Przypomina skrobię z ziemniaków. Rozkłada się bardzo szybko, więc praktycznie jeden dzień głodówki wystarcza, żeby ten magazyn opróżnić.

Kiedy glikogen się kończy, ciało zaczyna rozkładać białka. Ten etap trwa zwykle do siódmego dnia, a jeśli zapasów białka jest dużo, nawet do dziesiątego. Właśnie ten etap nazywa się oczyszczaniem. Organizm pozbywa się nadmiaru białka, które latami się w nim gromadziło.

Gdzie jest to białko? Oczywiście w komórkach, ale nie tylko tam. Komórki w naszym ciele nie przylegają do siebie ściśle. Między nimi są bardzo wąskie szczeliny, widoczne dopiero pod mikroskopem elektronowym. Wypełnia je płyn podobny do osocza krwi, czyli woda z rozpuszczonymi białkami, tłuszczami i innymi substancjami.

Ten płyn działa jak stacja przeładunkowa. Najcieńsze naczynia krwionośne, tak zwane naczynia włosowate, docierają do grupy komórek, ale nie wchodzą między nie, bo krwinka by się tam nie zmieściła. Naczynie oddaje do płynu tlen, glukozę i wszystko, co potrzebne do życia. Komórki pobierają to z płynu, a w zamian oddają do niego produkty przemiany materii. Te trafiają potem do płuc i nerek, które usuwają je z organizmu.

U przeciętnej osoby tego płynu jest około 15 litrów, czyli trzy razy więcej niż krwi, której mamy około 5 litrów. U osób większych jest go więcej. To ogromny magazyn białka i właśnie z niego organizm czerpie na tym etapie. Około dziesiątego dnia badanie moczu paskiem pokazuje zwykle, że zapas białka się wyczerpał.

Mniej więcej od trzeciego dnia organizm zaczyna też spalać tłuszcz i robi to już do końca głodówki, niezależnie od tego, czy trwa ona 5, 10 czy 21 dni. Żeby z tłuszczu powstał cukier, potrzeba bardzo dużo wody. Żeby ten cukier spalić i uzyskać z niego energię, potrzeba bardzo dużo tlenu. Dlatego picie i ruch na świeżym powietrzu są paliwem głodówki.

Kiedy organizm zaczyna na dużą skalę spalać tłuszcz, nie radzi sobie z nim do końca. Powstają wtedy tak zwane ciała ketonowe, z których najbardziej znany jest aceton. Ten stan nazywa się ketozą. Ciała ketonowe zakwaszają organizm, dlatego mówi się też o kwasicy.

Zasada jest prosta. Głodówka zawsze oznacza ketozę. Jeśli nie ma ketozy, to nie jest głodówka, tylko dieta. Ketoza jest stanem prawidłowym i znika po pierwszym posiłku.

Jak poznać ketozę? Nie każdy przechodzi wyraźny dzień kryzysowy, więc brak objawów nie znaczy, że nie głodujesz. Ketozę można zbadać paskiem do moczu. Można ją też poczuć. Aceton jest w oddechu, w moczu i w pocie. Kiedy wchodzisz do pokoju osoby głodującej, przez chwilę czujesz charakterystyczny zapach. Po kilku minutach przestajesz go czuć, bo węch szybko się męczy. To zresztą szczęście, bo gdybyśmy cały czas czuli wszystkie zapachy z tą samą siłą, trudno byłoby wytrzymać.

Lekarz prowadzący podkreślał, że kwasica na głodówce jest dla organizmu korzystna. Tlen lepiej rozchodzi się po tkankach, cukier lepiej się spala, a komórki są lepiej dotlenione. Każdy noworodek przychodzi na świat w stanie lekkiej kwasicy, bo tak działa ten mechanizm. Według wykładowcy organizm lepiej znosi lekkie zakwaszenie niż przesunięcie w stronę zasadową, dlatego modne diety „odkwaszające” niekoniecznie są dla nas dobre.

Skąd ta korzyść? Krew wiezie tlen z płuc do wszystkich komórek. Gdyby oddawała go wszędzie tak samo łatwo, komórki na początku naczynia dostałyby dużo, a te na końcu, na przykład w palcach, prawie nic. Natura rozwiązała to sprytnie. Im dalej płynie krew, tym bardziej staje się kwaśna, a w kwaśniejszym środowisku łatwiej oddaje tlen. Dzięki temu tlen trafia równo do komórek na początku i na końcu drogi. Ketoza wzmacnia ten mechanizm, więc oddychanie komórek przebiega sprawniej.

Oddychamy płucami, ale prawdziwe oddychanie odbywa się w każdej komórce. Ten mechanizm działa u wszystkich ludzi tak samo, dlatego zalecenia na głodówce są wspólne dla wszystkich. Pij odpowiednio dużo i ruszaj się, żeby tlen docierał do komórek.

Kiedy jesz normalnie, dostarczasz wody nie tylko w napojach. Z około półtora kilograma jedzenia, które zjadamy w ciągu dnia, mniej więcej kilogram to woda. Pomidory mają jej około 90 procent, a nawet zwykła kiełbasa około 40 procent. Na głodówce tej wody nie dostajesz, więc musisz ją wypić.

Dlaczego woda jest aż tak ważna? Po pierwsze, bez niej nie ruszy cały mechanizm wytwarzania cukru z tłuszczu. Po drugie, nerki muszą wydalić wszystko, co organizm spalił. Im więcej wody, tym łatwiej im pracować i tym mniej muszą zagęszczać mocz. Z czasem mocz robi się coraz ciemniejszy, pomarańczowy. To sygnał, żeby pilnować picia.

Kłopot w tym, że na głodówce nie chce się pić. Na początku, kiedy jeszcze czujesz głód, pijesz chętnie. W drugim tygodniu ochota spada i widać to po butelkach, które ludzie zabierają ze sobą. Najpierw biorą po dwie, potem już tylko po jednej.

Cukier powstaje w wątrobie, ale spalany jest w każdej komórce, przede wszystkim w mięśniach, w sercu i w innych narządach. Dlatego te narządy trzeba używać. Wysiłek fizyczny i ćwiczenia oddechowe zwiększają ilość tlenu we krwi i poprawiają spalanie.

Osoby, które w czasie głodówki dużo się ruszają, osiągają wyraźnie lepsze efekty. Ich mięśnie są lepiej ukrwione, pracują sprawniej i lepiej radzą sobie z przeciążeniami i drobnymi urazami.

Głodówkę zaczyna się od oczyszczenia przewodu pokarmowego. Służy do tego sól gorzka. Na dwutygodniowy turnus potrzebne są trzy saszetki, dwie w pierwszym tygodniu i jedna w drugim.

Im szybciej wypijesz wodę, tym szybciej pojawi się efekt. Zwykle po godzinie lub dwóch trzeba iść do toalety. Jeśli wypijesz sól wieczorem, w nocy wstaniesz najwyżej dwa razy, a rano wyjdzie jeszcze reszta, która schowała się w zakamarkach. Jelita mają przecież około ośmiu metrów długości. Jeśli będziesz pić wodę powoli, łyk po łyku, efekt przyjdzie następnego dnia, na przykład w czasie spaceru. Lepiej tego uniknąć.

Ta metoda płucze przewód pokarmowy od góry do dołu, zgodnie z jego naturalnym kierunkiem. Lewatywa działa odwrotnie, bo wpycha wodę od dołu, i wcale nie musi dotrzeć tam, gdzie trzeba.

Jeśli dzielisz z kimś pokój, ustalcie różne dni na sól. Unikniecie kolejki do łazienki.

Skoro od tygodnia nic nie jesz, co jeszcze może być w jelitach? Okazuje się, że sporo. Do wnętrza jelit cały czas wydzielają się różne toksyny. Płukanie w drugim tygodniu zmniejsza liczbę bakterii jelitowych i wypłukuje złuszczony nabłonek, czyli zużyte komórki wyściełające jelita. To, co wychodzi, nie przypomina zwykłego stolca, ale jest tego zaskakująco dużo.

W jelitach żyje ogromna liczba bakterii. Razem ważą około półtora kilograma, czyli więcej niż mózg, który waży około 1300 gramów. Niektórzy naukowcy mówią wręcz, że to jelita są prawdziwym mózgiem człowieka.

Bakterie jelitowe chronią nas przed tym, co przychodzi ze świata zewnętrznego. To z jelit w dużej mierze bierze się nasza odporność. Coraz więcej badań łączy zmiany w składzie tych bakterii z chorobami, głównie z alergiami i zapaleniami jelit. Wciąż jednak nie wiadomo, co jest pierwsze. Może to zmiana bakterii wywołuje chorobę, a może nasze jedzenie, stres i środowisko najpierw zmieniają bakterie, a dopiero potem chorujemy. Dziś można zbadać DNA tych bakterii, więc odpowiedzi przybywa z roku na rok.

Na głodówce chodzi o to, żeby ograniczyć liczbę bakterii na tyle, by nie zatruwały organizmu. Ściana jelita zbudowana jest z komórek ściśle do siebie przylegających, trochę jak kostka brukowa. W czasie głodówki te kostki lekko się rozsuwają i przez szczeliny mogą przenikać produkty przemiany bakterii.

Objawy opisane poniżej zebrano z doświadczeń wielu głodujących i z literatury. Nie pojawiają się u każdego, ale zdarzają się na tyle często, że dobrze je znać. Nie wynikają z chorób, tylko z tego, jak organizm pracuje na głodówce.

Ból głowy pojawia się najczęściej w pierwszym dniu. Mogą też być nudności, a po soli gorzkiej czasem wymioty. Niektórzy odczuwają refluks, czyli cofanie się treści żołądka do przełyku. Od drugiego dnia większość osób nie czuje już nic szczególnego.

Od trzeciego dnia mogą pojawić się zawroty głowy, które zostają już do końca głodówki. Dotyczą wszystkich, także osób, które nie biorą żadnych leków. Powód jest prosty. Na głodówce stopniowo się odwadniasz, i to niezależnie od tego, czy pijesz półtora litra, czy trzy. Spada ilość krwi krążącej w naczyniach, a organizm nie nadąża z wyrównaniem ciśnienia przy szybkiej zmianie pozycji. Najczęściej dzieje się to wtedy, gdy się schylasz i gwałtownie prostujesz.

Odwodnienie obniża ciśnienie krwi, dlatego mierzy się je codziennie. Spada też poziom cukru. Ktoś, kto zwykle ma 90, 100 czy 120, po trzech do pięciu dniach głodówki może mieć 60 albo 70. U osób z cukrzycą wyniki wyjściowe są wyższe.

Kiedy cukier spadnie za nisko, zwykle poniżej 60, pojawiają się objawy niedocukrzenia. Lekarze nazywają to hipoglikemią.

Spadki cukru zdarzają się najczęściej rano, po gimnastyce, i głównie w pierwszych dniach. Kiedy organizm rozkręci produkcję cukru z tłuszczu, ten mechanizm działa bardzo wydajnie i niedocukrzenia zdarzają się rzadko. U osób szczupłych niski cukier może wrócić około siódmego do dziesiątego dnia. U innych po tygodniu cukier potrafi wzrosnąć nawet powyżej 100. Każdy wytwarza cukier w swoim tempie, więc nie porównuj swoich wyników z wynikami sąsiada.

Mózg i serce dobrze radzą sobie w ketozie. Mięsień sercowy nawet nie potrzebuje cukru, bo świetnie pracuje na ciałach ketonowych.

Na głodówce praktycznie każdy marznie, nawet jeśli głoduje w trzydziestostopniowym upale. Odpowiada za to tarczyca, mały gruczoł na szyi, który wytwarza hormony sterujące ilością energii i ciepła produkowanego przez komórki. Po około trzech dniach organizm orientuje się, że nie dostaje jedzenia, i zaczyna oszczędzać. Utrzymanie temperatury 36,6 stopnia kosztuje dużo energii, więc tarczyca zwalnia, a temperatura ciała spada, czasem nawet do 35 stopni.

To normalne. Organizm przestawia się na przetrwanie i wyłącza to, bez czego może się chwilowo obyć. Tarczyca zwalnia jako jedna z pierwszych. Kiedy temperatura spada, naczynia w skórze się zwężają, skóra robi się chłodna i czujesz zimno.

Temperatury ciała nie da się podnieść na siłę, bo tak działa tarczyca na głodówce. Można jednak sprawić, że zimno będzie mniej dokuczliwe. Pomaga to, że człowiek reaguje na zmiany temperatury, a nie na stałą temperaturę. Jeśli siedzisz bez ruchu, nawet w ciepłym pokoju po dwóch godzinach zrobi ci się zimno.

Najlepiej działa ruch. Pomaga też przebieranie się w suche ubranie, skarpety i bieliznę, bo wilgoć wzmaga uczucie chłodu. Po spacerze zawsze zmień koszulkę. Świetnie sprawdzają się sauna i kąpiel w zimnym strumyku.

Sauna i strumyk działają na odwrót, ale mają ten sam cel, czyli lepiej ukrwić skórę. W saunie najpierw dostarczasz ciepła, a potem, wchodząc do zimnej wody, zamykasz je w środku ciała. W strumyku zaczynasz od zimna. Naczynia w skórze mocno się kurczą i na początku bolą nogi. Jeśli jednak wejdziesz kilka razy albo posiedzisz dłużej, naczynia się rozluźniają, skóra robi się czerwona, a ciepło zostaje w środku. Za drugim razem nogi bolą już mniej. To kwestia treningu.

Poranny strumyk ma jeszcze jedną zaletę. Wyzwala adrenalinę, podnosi ciśnienie i budzi organizm, kiedy rano czujesz się słabo.

Codzienne grzanie wątroby to jeden z najprostszych zabiegów na głodówce, a daje sporo. Wątroba to narząd, któremu możemy w ten sposób poprawić krążenie. Ciepło zwiększa przepływ krwi, a wątroba odwdzięcza się szybszą przemianą materii, większą produkcją cukru i lepszą wydolnością przy wysiłku. Mówiąc najprościej, będzie jej lżej. Grzanie zmniejsza też żółtaczkę głodówkową, o której przeczytasz za chwilę.

Wiele osób szuka wątroby w brzuchu. To błąd. U zdrowego człowieka wątroba leży wyżej, pod żebrami po prawej stronie, czyli w dolnej części klatki piersiowej. Łuk żebrowy wyczujesz, jeśli wsuniesz palce pod ostatnie żebro i lekko pociągniesz do góry. Największy, prawy płat wątroby ciągnie się od tego miejsca w górę i do tyłu, aż do pleców. Mały lewy płat nie ma przy grzaniu znaczenia.

Rób to codziennie, od pierwszego dnia głodówki. Wrzątek weźmiesz z czajnika w pokoju albo poprosisz o niego w recepcji.

Po czterech, pięciu dniach wiele osób zauważa, że białka oczu albo język lekko żółkną. Mocz też jest ciemniejszy. To żółtaczka głodówkowa i pojawia się na głodówce zawsze. Stężenie bilirubiny, czyli żółtego barwnika pochodzącego z żółci, dochodzi wtedy do około 2 miligramów.

Skąd się bierze? Kiedy jemy, żółć trafia do jelit i pomaga trawić jedzenie. Na głodówce nic nie trawimy, a wątroba dalej produkuje żółć. Ta musi się gdzieś podziać, więc zostaje we krwi i wydala się z moczem.

Nie ma się czego bać. Taka żółtaczka nie szkodzi wątrobie. Noworodki też przez kilka dni po urodzeniu są żółte jak cytryna i nic złego się z nimi nie dzieje.

Podobnie działają niektóre leki. Znanym przykładem jest żel przeciwbólowy z ketoprofenem, który kiedyś był dostępny bez recepty. Ludzie smarowali się nim i szli się opalać, a kończyło się to zapaleniem i poparzeniami skóry, czasem tak ciężkimi, że potrzebne były przeszczepy. Dziś ten żel jest na receptę. Na słońce uwrażliwiają też niektóre antybiotyki, na przykład doksycyklina. Czytaj ulotki leków. Jeśli lek uczula na słońce, producent musi o tym napisać.

02

ROZDZIAŁ 2

Oczyszczanie, zapalenia i zdrowe naczynia

Pierwsze dni masz już za sobą. Wiesz, skąd organizm bierze energię i dlaczego czujesz to, co czujesz. Teraz czas na to, co głodówka daje zdrowiu. Dlaczego działa przeciwzapalnie, skąd się bierze katar w piątym dniu i co ma wspólnego z cholesterolem i miażdżycą.

W pewnym momencie przychodzi dzień, w którym czujesz się, jakby ktoś cię przeżuł i wypluł. Spada cukier, spada ciśnienie, nic się nie chce. To dzień kryzysowy, związany z wejściem w ketozę.

Najgorsze, co możesz wtedy zrobić, to położyć się do łóżka i czekać, aż minie. To nic nie daje. Pomaga ruch. Idź na zajęcia, na spacer albo do strumyka. Zmień temperaturę, napij się czegoś ciepłego, porozmawiaj z kimś.

Jeśli mocno boli cię głowa, na przykład masz migrenę, lekarz woli dać ci tabletkę przeciwbólową, żebyś mógł brać udział w zajęciach i wyjść choćby na krótki spacer. Ruch jest ważniejszy niż przeczekanie.

W ketozie rano na języku pojawia się nalot. Można go delikatnie zeskrobać. Usta wysychają, bo ślinianki prawie przestają pracować. Suchość dotyczy zresztą nie tylko skóry, ale też błon śluzowych, a najbardziej jamy ustnej. Płucz usta częściej niż zwykle.

Na suchość najlepsza jest cytryna, stary i sprawdzony sposób. Lekarz prowadzący tłumaczył, że choć cytryna jest kwaśna w smaku, w żołądku działa zasadowo, więc nawet połknięta nic mu nie zrobi. Gumy do żucia i podjadanie odpadają.

Dlaczego nie ma śliny? Ślina służy do przygotowania jedzenia do trawienia. Zawiera enzymy, które rozkładają cukry złożone. Skoro nie jesz, ślina nie jest potrzebna. Normalnie organizm wytwarza jej około 700 mililitrów dziennie. Na głodówce, kiedy po czterech dniach jesteś już lekko odwodniony, ogranicza produkcję, żeby oszczędzać wodę.

Z tego samego powodu przestajesz się pocić. Nawet przy dużym wysiłku pojawi się trochę potu, ale nie będzie lało się z ciebie jak po intensywnym treningu.

Ludzie głodowali, zanim medycyna potrafiła wyjaśnić, co się wtedy dzieje w organizmie. Najczęściej po prostu dlatego, że nie było co jeść. Jako metodę leczenia głodówkę zaczęto stosować około 1870 roku, kiedy rozwijały się sanatoria dla zamożniejszej części społeczeństwa.

Tuż za polską granicą, w czeskim Jeseniku, działał Vincenz Priessnitz, ojciec wodolecznictwa. Spierał się z Sebastianem Kneippem o to, co jest lepsze, polewanie wodą czy całkowite zanurzenie. Obaj pisali na ten temat całe dzieła.

Nieco dalej, w Lipowej Łaźni (Lipová-lázně), swoją kurację głodówkową prowadził Johann Schroth. Była dość nietypowa. Przez czternaście dni kuracjusze nic nie jedli, ale codziennie wypijali litr czerwonego wina, zwykłego, miejscowego wina z Moraw. Efekty były mizerne, bo pacjenci chodzili wiecznie wstawieni. Dom zdrojowy w Lipowej Łaźni działa do dziś. Jest odnowiony, są tam knajpki, restauracje, rzeczka i ładne miejsca na spacer.

Wszystko to działo się jeszcze przed I wojną światową. Później głodówki lecznicze trafiły do Niemiec. Otto Buchinger i jego następcy założyli duże kliniki, które działają do dziś. Pobyt kosztuje tam od 3 do 4 tysięcy euro, a niemieckie kasy chorych podobno bywają skłonne za niego zapłacić. Własną tradycję głodówek leczniczych miała też Rosja sprzed rewolucji.

Fizjologię głodu, czyli to, co faktycznie dzieje się w ciele, opisano dopiero w latach 50. i 60. XX wieku. Okazało się, że to żadne czary, tylko normalny proces.

W grupie łatwiej wytrwać, to wiadomo nie od dziś. Krótszy post da się jednak zrobić w domu, jeśli masz dość silnej woli. Pomóc mogą nawet zamki do lodówki, które blokują ją po godzinie 19 albo 22. Najprostsza domowa forma to przerwa w jedzeniu trwająca około 12 godzin. Szafki z jedzeniem niestety zostają bez zamka.

Głodówka nie jest lekarstwem na wszystko. Jej główne działanie da się jednak prosto wyjaśnić. Spala zapas białka zgromadzony między komórkami. Nadmiar białka w organizmie sprzyja powstawaniu substancji, które podtrzymują przewlekłe stany zapalne i pobudzają komórki do produkcji kolejnych takich substancji. Kiedy tego białka ubywa, zapalenie się wycisza.

To najprostsze wyjaśnienie, dlaczego na głodówce cofają się albo słabną dolegliwości wynikające z przewlekłego zapalenia. Poniżej kilka przykładów.

Lekarz celowo nie obiecuje leczenia nowotworów ani innych chorób, w przypadku których trudno dowieść działania głodówki. Pewne jest to, że głodówka działa przeciwzapalnie, pozwala lepiej wykorzystywać tlen i pozbyć się nadmiaru zmagazynowanego białka i tłuszczu. Z tego biorą się jej zdrowotne efekty. Nie ma co oczekiwać fajerwerków, ale ogólna poprawa samopoczucia przychodzi zawsze.

Około piątego dnia wiele osób zaczyna kichać i smarkać, ma drapanie w gardle albo chrypkę. To nie przeziębienie, tylko oczyszczanie górnych dróg oddechowych.

Każdy z nas co rok czy dwa łapie jakąś infekcję nosa, gardła albo zatok, i zawsze coś po niej zostaje. Głodówka na chwilę ujawnia ten ukryty stan zapalny, a potem w ciągu dwóch, trzech dni go wycisza. Wydzielina się wysmarka i odkrztusi. Jeśli ktoś miał zapalenie oskrzeli, one też potrafią się oczyścić. Palacze kaszlą na głodówce, bo zaczynają się oczyszczać płuca.

Zatoki leczą się na głodówce wyjątkowo dobrze. Można im pomóc płukaniem gardła, inhalacjami i płukaniem nosa.

Oczyszczanie dotyczy całego ciała, więc bywa odczuwalne w różnych miejscach. Nie przejmuj się, jeśli na chwilę wróci choroba, którą niedawno przechodziłeś, powiększą się migdałki albo zacznie boleć blizna po niedawnej operacji. To normalne objawy oczyszczania.

Ból kręgosłupa na głodówce ma prawie każdy. Siedzący tryb życia sprawia, że kręgosłup większości z nas nie jest w najlepszej formie. Mamy dyskopatie, przesunięte kręgi i przykurczone mięśnie pośladków. Po mniej więcej siedmiu dniach oczyszczanie dociera głęboko, aż do kręgów, i stąd ten ból. Więcej o kręgosłupie przeczytasz w rozdziale 5.

Kości i stawy są słabo ukrwione, więc efekty głodówki docierają do nich późno. Żeby organizm zdążył wyprowadzić z nich zbędne produkty przemiany materii, trzeba głodować co najmniej 10 dni. Wyraźne korzyści dla stawów przynosi dopiero głodówka trwająca 12 albo 13 dni.

Przewód pokarmowy oczyszcza się najszybciej. Wystarczą dwie dawki soli gorzkiej. Potem trzustka, żołądek i jelita przestają produkować soki trawienne, bo nie mają czego trawić. Uczą się tego w kilka dni. Ostatnia sól pod koniec głodówki wypłukuje resztki.

Cholesterol ma złą sławę, ale organizm go potrzebuje. Powstają z niego między innymi hormony. Ciało traktuje go jak coś bardzo cennego i oszczędza. Naturalnymi magazynami cholesterolu są wątroba i ściany naczyń krwionośnych.

Kiedyś zdobycie cholesterolu wcale nie było proste. Żeby zjeść mięso, trzeba było nieraz przez trzy dni gonić zwierzynę. Na co dzień jadło się korzonki, liście i jagody. Natura przygotowała nas więc do oszczędzania cholesterolu. Dziś dostajemy z jedzeniem dużo cholesterolu, cukru i wszystkiego innego, a wątroba i tak produkuje własny cholesterol w ogromnych ilościach.

Skutki widać w gabinetach. Zdarza się 27-latek z cholesterolem 350 i trójglicerydami 1500. Kiedyś lekarz na widok takich trójglicerydów prawie dzwonił po karetkę. Dziś tyle potrafi mieć pacjent, który przez tydzień grillował.

Jeśli cholesterol przez wiele lat jest wysoki, zaczyna się odkładać w ścianach naczyń w nadmiarze. Gromadzi się pod warstwą komórek, które wyściełają naczynie od środka, i rozpycha je na boki. W miejscu uszkodzenia przyczepiają się płytki krwi i powstaje mały zakrzep. Potem odkłada się w nim wapń i tak powstaje blaszka miażdżycowa.

Blaszka jest szorstka, więc przyczepiają się do niej kolejne płytki. Tworzy się kolejny zakrzep, który znowu się zwapnia, i blaszka rośnie. Jeśli to samo dzieje się po drugiej stronie naczynia, obie blaszki zbliżają się do siebie i naczynie zwęża się o połowę, a potem jeszcze bardziej. Na tym polega miażdżyca.

Proces jest powolny, ale nie tak powolny, jak się wydaje. Pierwsze zmiany widać już w naczyniach noworodków. Miażdżyca towarzyszy nam od urodzenia, a od nas w dużej mierze zależy, jak szybko postępuje.

Każdy ma ją w innych miejscach. Jeden ma czyste naczynia w nogach, ale zwężone tętnice szyjne. Inny ma zniszczoną aortę i tętniaki, a resztę naczyń w dobrym stanie. Najgorzej, gdy miażdżyca dotyka mózgu.

Zwapniałej blaszki nie rozpuści żadna dieta. Rozbija ją kardiolog albo chirurg naczyniowy. Wprowadza do naczynia balonik i pompuje go pod ciśnieniem 5, 10, a nawet 20 atmosfer, aż zmiażdży blaszkę. Naczynie to wytrzymuje. Potem w to miejsce wstawia stent, czyli małą siateczkę, która nie pozwala naczyniu znowu się zapaść. Niektórzy pacjenci mają po 20 czy 30 stentów, w sercu, w nogach, w aorcie, w tętnicach szyjnych i nerkowych. To zabiegi, które ratują ważne narządy.

Ktoś powie, że jego dziadek zmarł na zawał w wieku 45 lat, a ciotka na udar w wieku 50. Dziś da się sprawdzić, ile ryzyka dziedziczymy. Służy do tego badanie lipoproteiny (a), na wykładzie nazywanej alfa-lipoproteiną. Jej poziom zależy od genów. Badanie pokazuje, ile zagrożenia mamy w genach, a ile da się opanować dietą, ruchem i lekami. Więcej o nim przeczytasz w rozdziale 4.

Wysoki cholesterol nie oznacza automatycznie miażdżycy, zawałów i udarów. Niski cholesterol też nie chroni przed nimi w stu procentach, bo mają one również inne przyczyny. Cholesterol nie jest jedynym czynnikiem ryzyka, ale należy do najważniejszych.

Głodówka nie rozbije zwapniałej blaszki. Może jednak zadziałać na wcześniejszy etap. Dopóki złogi cholesterolu w ścianie naczynia nie są zwapnione, w czasie głodówki są wchłaniane z powrotem do krwi i spalane.

Głodówka jest jedynym stanem, w którym organizm przestaje oszczędzać cholesterol. Na każdej innej diecie spalą się trójglicerydy i inne tłuszcze, ale cholesterol zostanie nietknięty, bo organizm zawsze go chroni.

Leki na cholesterol działają inaczej. Albo blokują jego wchłanianie z jelit, albo hamują jego produkcję w wątrobie.

Jest jeszcze jedna rzecz, która zaskakuje wiele osób. Cholesterol z jedzenia nie trafia prosto do naczyń. Najpierw przechodzi przez wątrobę, gdzie jest rozkładany na części i składany od nowa. Cholesterol, który odkłada się w naczyniach, to nasz własny cholesterol, wyprodukowany przez wątrobę. Według lekarza prowadzącego nie ma dowodu, że jedzenie produktów bogatych w cholesterol nasila miażdżycę. U osób, które jedzą tylko tłuszcz i białko bez węglowodanów, miażdżyca nie jest większa niż u tych, którzy jedzą wszystko.

Normy cholesterolu ciągle się zaostrzają. Kiedy lekarz prowadzący kończył studia, górna granica wynosiła 250. Dziesięć lat później było to 200, dziś 190, a coraz częściej mówi się, że najlepiej byłoby, gdyby każdy miał 150. Według wykładowcy dla większości ludzi taki poziom jest nieosiągalny. Kardiolodzy muszą się jednak czymś kierować, więc normy wciąż schodzą w dół.

Najmniej miażdżycy w Europie mają Francuzi. Żyją też najdłużej i jest wśród nich stosunkowo mało osób otyłych. Część zawdzięczają genom, ale naukowcy badali też ich sposób odżywiania, w tym codzienne picie czerwonego wina.

W czerwonym winie jest resweratrol. Według wykładu wydłuża on życie komórek i korzystnie działa na cholesterol. Kto nie lubi wina, może kupić resweratrol w tabletkach. Był czas, gdy kardiolodzy wręcz zalecali kieliszek czerwonego wina wieczorem dla zdrowia serca.

W Polsce zamiast wina była babcina wiśniówka. Mały kieliszek przed snem, po wieczornej modlitwie. Alkohol był zawsze w każdym domu, a ludzie, którzy pili go z umiarem, raczej sobie nie szkodzili. Uważa się nawet, że małe dawki alkoholu zmniejszają ryzyko chorób serca. Jedna z prac naukowych pokazała, że osoby, które nie piją wcale, częściej umierają na zawał niż te, które piją trochę.

Za dawkę bezpieczną dla wątroby lekarz prowadzący uznał 25 gramów czystego alkoholu na dobę. Mniej więcej tyle zawiera półlitrowe piwo o mocy 5 procent. Dwa piwa dziennie to już około 50 gramów, czyli za dużo i ryzyko stłuszczenia wątroby.

Najgorzej, gdy miażdżyca dotyka naczyń mózgu. Za otępienie w podeszłym wieku w dużej mierze odpowiadają dwie rzeczy, czyli miażdżyca i wysokie ciśnienie. Na geny na razie nie mamy wielkiego wpływu, ale na te dwie sprawy owszem.

Wysokie ciśnienie przyspiesza otępienie, a wiele osób nie wie, że je ma. Nie mierzą go, bo dobrze się czują. Ciśnienie 150 na 90 nie daje żadnych objawów, a to już nadciśnienie. Przyspiesza ono zatykanie drobnych naczyń w mózgu.

Nowoczesne rezonanse magnetyczne o dużej mocy pokazują w mózgu wielu ludzi drobne ubytki. To ślady mikroudarów, czyli małych udarów wielkości od kilku milimetrów do centymetra. Często ich nie zauważamy albo nie wiemy, że to był udar. Objawem bywa nagłe złe samopoczucie albo uczucie, że „rzuciło mną na bok”. Jeśli ktoś wtedy zmierzy ciśnienie, zwykle okazuje się podwyższone.

Groźne dla mózgu jest też chore serce. Migotanie przedsionków sprzyja zakrzepom, które mogą trafić do mózgu. W takiej sytuacji trzeba po prostu regularnie brać przepisane leki.

Normy ciśnienia też się zaostrzyły. Dziesięć lat temu leczenie zaczynało się od 140 na 90, dziś od 130 na 90. W wieku 50 lat co druga osoba ma już ciśnienie, które wymaga leczenia. Pacjenci często mówią, że mają 140 na 90, dobrze się czują i nie potrzebują tabletek. Wtedy lekarz przypomina, że udar przychodzi bez zapowiedzi, a nieleczone nadciśnienie znacznie zwiększa jego ryzyko.

Dlaczego lekarz tak często wspomina o grillu? Bo grill to zwykle tłuste mięso, alkohol, najczęściej piwo, i coś słodkiego. Trzustka nie lubi takiej mieszanki. Odpowiada za trawienie węglowodanów, więc dużo cukru każe jej ciężko pracować. Dużo tłuszczu podnosi trójglicerydy, które drażnią trzustkę od zewnątrz. Alkohol dokłada swoje. Razem daje to mieszankę wybuchową. To samo dotyczy każdej innej imprezy.

Ryby to też mięso, ale lżej strawne i zwykle mniej tłuste. Kłopot w tym, że zdrowych ryb jest coraz mniej. Ryby morskie i owoce morza zawierają coraz więcej toksyn i plastiku. Nie zaleca się już jedzenia ich codziennie.

Lepiej sięgać po nasze, słodkowodne ryby. Pstrągi, karpie, liny, jesiotry z polskich hodowli albo wędzone leszcze prosto z wędzarni. Lin to jedna z najsmaczniejszych ryb.

Druga sprawa to tempo dzisiejszej hodowli. W latach 80. kurczak rósł ponad sześć tygodni. Dziś trafia do sklepu po trzydziestu kilku dniach.

Na szczęście coś się zmienia. Na wieś wracają gęsi, kaczki, kozy i barany. Coraz więcej ludzi hoduje drób na własny użytek i raz w tygodniu czy w miesiącu je mięso, o którego pochodzeniu wie wszystko. Takie zwierzę miało przynajmniej dobre życie. Biegało, machało skrzydłami, pływało w stawie, zamiast siedzieć w klatce.

03

ROZDZIAŁ 3

Głodówka, długie życie i codzienne jedzenie

Ten rozdział wychodzi poza sam turnus. Dowiesz się, co nauka mówi o wpływie głodu na długość życia, jak głodówka działa na cukrzycę, czy po głodówce trzeba brać witaminy i co jeść na co dzień, żeby nie wracać do starych kilogramów.

Kiedyś uważano, że głodowanie skraca życie i źle wpływa na przemianę materii. Badania na zwierzętach pokazały coś odwrotnego. Zwierzęta, które jadły, ile chciały i kiedy chciały, żyły krócej niż te, które dostawały odmierzone porcje albo okresowo głodowały.

Najwięcej takich doświadczeń prowadzi się na szczurach laboratoryjnych. To specjalnie hodowane białe szczury o dokładnie poznanych genach. Nigdy nie żyją na wolności, ale wiadomo o nich wszystko, więc wyniki są wiarygodne. Badania powtarzano wiele razy, więc przypadek wykluczono.

Każda komórka ma zaprogramowaną długość życia. Na końcach chromosomów, czyli nośników naszych genów, znajdują się telomery. Przy każdym podziale komórki kawałek telomeru zostaje odcięty. Kiedy telomer się wyczerpie, komórka obumiera. Od długości telomerów zależy więc długość życia komórek, a dalej narządów i całego człowieka.

Okazało się, że szczury, które głodowały, mają dłuższe telomery niż te, które jedzą do woli. Według wykładu głodówka pobudza geny nazywane SIRT1 i SIRT2. Blokują one enzym, który skraca telomery. Kiedy te geny są mocno aktywne, telomer nie skraca się przy kolejnych podziałach. Uważa się, że to właśnie jest podstawa wpływu głodówki na długość życia komórek. Szczur to już spory organizm, więc do człowieka nie jest daleko.

Badania na ludziach są trudniejsze, bo każde doświadczenie wymaga zgody komisji etycznej. Zgodę na to, żeby ludzie przez dwa tygodnie głodowali, niełatwo było uzyskać. Kilka lat temu udało się to Brytyjczykom, a wyniki opisało prestiżowe czasopismo medyczne „The Lancet”.

W badaniu wzięły udział osoby ze świeżo wykrytą cukrzycą typu 2, najczęściej z otyłością i nadciśnieniem. Jedną grupę leczono jak zwykle, dietą i tabletkami. Druga grupa najpierw przez dwa tygodnie głodowała, a dopiero potem, jeśli było trzeba, dostawała leki i dietę.

Na turnusach też widać takie efekty. Jeden z uczestników z cukrzycą zaczynał z cukrem 215, a w trakcie głodówki miał już 105.

Popularne dziś leki na cukrzycę i odchudzanie, takie jak Mounjaro, Ozempic czy Wegovy, w pewnym sensie też wymuszają głodówkę. Ograniczają ilość jedzenia, jaką człowiek jest w stanie zjeść. Niektóre zatrzymują jedzenie w żołądku nawet na 4 do 12 godzin. Kto zje kolację, rano budzi się z pełnym żołądkiem. To nie do końca dobre, bo zdrowy żołądek powinien być pusty po dwóch godzinach. Osoby wrażliwe na te leki miewają wymioty.

Leki działają też w mózgu, na ośrodki głodu i sytości. Człowiek zjada niewiele i ma dość. Z czasem zmieniają się jego przyzwyczajenia i sposób myślenia o jedzeniu, słabnie uzależnienie od jedzenia. Dlatego te leki stosuje się też w leczeniu uzależnień od alkoholu, narkotyków i leków.

Uzależnienie polega na tym, że chcemy nagrody tu i teraz. Bierzemy coś i od razu czujemy przyjemny efekt, więc mózg łączy jedno z drugim. Te leki osłabiają ten przymus i uczą czekać na nagrodę. Gdy efekt przychodzi dopiero po kilkunastu dniach, uzależnienie znacznie trudniej się wytwarza.

Czym różnią się od głodówki? Na lekach nie ma ketozy. Pacjent je mniej kalorii, ale zawsze coś je i zawsze ma coś w żołądku. Na głodówce żołądek i jelita są puste, a organizm przez cały czas wytwarza cukier z własnych zapasów. To zupełnie inny tryb pracy, więc leki nie są konkurencją dla głodówki.

Na początku podawano te leki przez pół roku. Po odstawieniu waga wracała. Wydłużono leczenie do roku, z mniejszymi dawkami, ale i to nie zawsze działało. Leki nie uzależniają w klasycznym sensie, ale bez nich po pewnym czasie pojawia się problem. Dziś coraz częściej stosuje się je okresowo. Kiedy pacjent przytyje, dostaje zastrzyki przez dwa, trzy tygodnie, żeby utrzymać wagę i przypomnieć sobie, że jedzenie nie jest najważniejsze.

Leki tanieją. Kosztują dziś około 100 euro miesięcznie i ceny będą spadać, bo chętnych do odchudzania jest bardzo wielu. O tym, jak można je wykorzystać po głodówce, przeczytasz w rozdziale 6.

Około 90 procent leków, które dziś dostajemy, to leki objawowe. Poprawiają jakość życia i chronią przed powikłaniami, ale nie usuwają choroby. Naprawdę leczą na przykład antybiotyki, bo zabijają bakterie, w pewnym stopniu leki na wirusy i grzyby, a także leczenie nowotworów. Nadciśnienia czy cukrzycy wyleczyć się nie da.

Leki na ciśnienie nie wyleczą nadciśnienia, ale chronią przed udarem, zawałem i innymi powikłaniami. Dlatego trzeba je brać stale.

Od czasów wojny średnia długość życia w Polsce wzrosła o około 10 lat u mężczyzn i o około 15 lat u kobiet. To nie tylko zasługa lepszego jedzenia. Medycyna zrobiła ogromne postępy. Nie umieramy już na gruźlicę czy proste zapalenie płuc. Zawałów jest mniej niż kiedyś, bo pojawiła się profilaktyka i stenty. Ludzie przestali też masowo palić, bo zrobiło się to niemodne.

Na głodówce brakuje przede wszystkim potasu, który wypłukuje się z organizmu, dlatego się go uzupełnia. Witamin, żelaza i innych ważnych składników nie da się na głodówce zużyć. Organizm ma ich spore zapasy, głównie w wątrobie.

Te zapasy wystarczają, jeśli ktoś wcześniej nie stosował jakiejś dziwnej, wyniszczającej diety.

Nawet przy niskim poziomie witaminy D nie trzeba po głodówce sięgać po duże dawki. Wystarczy zwykła zimowa suplementacja, około 4000 jednostek na dobę, jeśli poziom spadł poniżej 20.

Według wykładowcy osoby o jasnej karnacji, tak zwanej rasy kaukaskiej, zawsze będą miały niższy poziom witaminy D niż ludzie o ciemnej skórze, bo tak działają geny. Krzywicy lekarz nie widział od dawna. Prawdziwych niedoborów witamin opisywanych w podręcznikach, takich jak szkorbut, kurza ślepota czy krzywe nogi, w Polsce praktycznie się nie spotyka. Wyjątkiem są choroby, przy których witaminy uciekają szybciej, na przykład choroby wątroby, nerek czy tarczycy. Wtedy suplementacja jest potrzebna.

U zdrowej osoby niski poziom witaminy D nie zrobi krzywdy. Za wysoki może zaszkodzić.

Witaminy rozpuszczalne w wodzie trudno przedawkować, bo ich nadmiar wydalamy z moczem. Niektórzy przyjmują po 10 czy 20 gramów witaminy C dziennie. Skutkiem będzie co najwyżej kwaśny mocz, który może szczypać przy oddawaniu.

Z witaminą B12 jest inaczej. Neurolodzy przez lata podawali ją w dużych dawkach w zastrzykach każdemu, kogo bolał nerw. Okazało się, że nadmiar B12 szkodzi osłonkom nerwów. Dziś się od tego odchodzi i podaje się ją raczej w tabletkach. Prawdziwy niedobór B12 jest rzadki i zdarza się przy poważnych chorobach żołądka.

Witamina K odpowiada za krzepnięcie krwi. Wytwarzają ją bakterie w jelitach. Na głodówce jej poziom spada i krew krzepnie słabiej. To akurat dobrze, bo z powodu odwodnienia krew jest gęstsza, więc słabsze krzepnięcie chroni przed zakrzepami. Po głodówce poziom witaminy K szybko wraca do normy. Kłopot mogą mieć osoby z chorobami jelit, u których bakterie produkują jej za mało.

Selen, kobalt, nikiel czy cynk to tak zwane pierwiastki śladowe. Organizm potrzebuje ich w mikroskopijnych ilościach, głównie do pracy enzymów. Nikt jednak nie udowodnił, że wysoki poziom selenu poprawia pracę tarczycy, choć wiele osób z chorą tarczycą bierze selen, cynk czy inne pierwiastki.

Podobnie jest z cynkiem na wypadanie włosów. Ktoś zauważył, że część osób, którym wypadają włosy, ma niski poziom cynku. Tak powstało przekonanie, że cynk pomaga wszystkim. To nieprawda. Cynk warto brać wtedy, gdy ma się go za mało. Ile osób ma niedobór cynku, nie wiadomo, bo rzadko się go bada. Za to wypadanie włosów zna każdy. Wystarczy połączyć jedno z drugim i suplement sprzedaje się sam.

Włosy wypadają z bardzo wielu powodów. Lekarz w takiej sytuacji zleca badania w kierunku chorób skóry i tarczycy oraz sprawdza żelazo, bo niedokrwistość często powoduje wypadanie włosów. Szuka też innych możliwych niedoborów.

Lekarz prowadzący zwracał uwagę, że z medycznego punktu widzenia tatuaż to ciało obce wprowadzone do organizmu na stałe. Tusze zawierają barwniki, najczęściej sole metali, bo stąd biorą się kolory.

Osoby z dużymi tatuażami mają już kłopot z niektórymi zabiegami fizjoterapeutycznymi, na przykład z prądami czy polem magnetycznym, bo nie wiadomo, jak tusz na nie zareaguje. Po latach mogą się u nich powiększać węzły chłonne. Tatuaż da się przebarwić albo rozjaśnić, ale barwnik zostaje w skórze na zawsze. Dobrze to przemyśleć, zanim spontanicznie wejdzie się do studia tatuażu na wakacjach.

Najwięcej korzyści przynosi głodówka powtarzana regularnie, raz w roku albo raz na dwa lata. Efekty zdrowotne przychodzą zawsze. Najczęstszym problemem jest efekt jojo. Szybko zgubione kilogramy łatwo wracają. Żeby tego uniknąć, trzeba zmienić nawyki żywieniowe, a to wymaga czasu. Jak to zrobić, przeczytasz w kolejnych podrozdziałach i w rozdziale 6.

Po pierwszym tygodniu, kiedy mijają wahania samopoczucia, wiele osób czuje przypływ energii. To zasługa adrenaliny. W ketozie jej poziom przez cały czas jest wysoki, bo organizm potrzebuje jej do pracy na głodówce.

Wysoka adrenalina ma jednak drugą stronę. Możesz poczuć kołatanie serca, wyraźne bicie w klatce piersiowej, a nawet nierówny rytm. Najczęściej nie przy wysiłku, tylko wieczorem, kiedy kładziesz się spać.

Podobny przypływ energii czują osoby na dietach bardzo ubogich w węglowodany, takich jak dieta Atkinsa albo dieta optymalna doktora Kwaśniewskiego. Takie diety też wprowadzają organizm w ketozę.

Na czym polega? To w praktyce rodzaj głodówki z dużą ilością białka i tłuszczu, ale bez węglowodanów. Bez cukru organizm nie jest w stanie spalić całego tego tłuszczu i białka. Część po prostu przez niego przelatuje, a zostaje ketoza. Dlatego na takich dietach się chudnie, niezależnie od tego, ile się je.

Wniosek z tego jest ważny dla każdej diety. Jeśli w jedzeniu nie ma węglowodanów, organizm nie przerobi reszty na zapasy i człowiek nie tyje. Nasza waga zależy przede wszystkim od tego, ile jemy cukru, a w drugiej kolejności białka. Pamiętaj o tym, układając codzienny jadłospis.

Najrozsądniejsza i dość prosta jest według lekarza dieta oparta na indeksie glikemicznym. Nie zabrania cukru, ale uczy, jaki cukier jeść i o jakiej porze. Chodzi o cukry, które wchłaniają się powoli i nie wywołują gwałtownego wyrzutu insuliny. To właśnie gwałtowne wyrzuty insuliny sprawiają, że cukier zamienia się w tkankę tłuszczową. Więcej o tej diecie przeczytasz w rozdziale 6.

Z jelit wchłaniamy tylko cukry proste, przede wszystkim glukozę, fruktozę i galaktozę. Cukry złożone muszą najpierw zostać rozłożone na proste. Są jednak takie, których organizm w ogóle nie potrafi rozłożyć. Słodki smak wcale nie musi więc oznaczać kalorii.

Przykładem jest laktuloza, syrop przeczyszczający dla dzieci. Jest bardzo słodka, ale nic się z niej nie wchłania. Przechodzi przez przewód pokarmowy i zatrzymuje w nim wodę. Podobnie działają słodziki, takie jak ksylitol czy erytrytol. Stąd ich popularność w produktach dla diabetyków.

Na drugim biegunie są dwucukry, na przykład maltoza z piwa i laktoza z mleka. Rozkładają się bardzo szybko na cukry proste. Według wykładowcy są nawet gorsze niż sama glukoza, bo przy rozpadzie dostarczają dodatkowej energii.

Mąka to skrobia, a skrobia to cukier. Zaczyna się rozkładać już w ustach, pod wpływem enzymów ze śliny. Biała, drobno mielona, puszysta mąka, którą tak lubimy, jest w praktyce czystym cukrem w postaci białego proszku.

Nie każda mąka jest jednak taka sama. Z grubo mielonej mąki organizm trudniej wydobywa cukier, dlatego lepiej wybierać mąki pełnoziarniste, o wysokim numerze typu, na przykład 1400. Najszybciej zamienia się w cukier mąka kukurydziana, choć uchodzi za zdrową. Pszenna i orkiszowa działają podobnie, bo orkisz to też odmiana pszenicy.

Gluten to zupełnie inna sprawa. Tutaj chodzi wyłącznie o cukier.

Dobre przetwory mleczne, takie jak sery czy jogurty, mają niewiele cukru, więc nie trzeba go w nich pilnować. Zawierają za to białko. Jeśli jesteś zdrowy i nie masz uczulenia, możesz je spokojnie jeść. Istnieją nawet diety oparte na dużej ilości nabiału i roślin strączkowych, takich jak fasola, groch czy ciecierzyca, bogatych w białko roślinne.

Niektórzy twierdzą, że zwykłe kurze jajko dostarcza tyle białka, ile człowiek potrzebuje, żeby zapewnić sobie dzienne minimum. Reszta to dodatek.

Za dużo białka też szkodzi. Kto je go dużo, a mało się rusza, z czasem będzie miał kłopoty, bo nadmiar białka sprzyja stanom zapalnym. Pamiętasz z rozdziału 2, że właśnie ten nadmiar spala głodówka. Inaczej jest u kogoś, kto trenuje na siłowni dwa razy dziennie, bo on zużywa białko do budowy mięśni. Większość z nas tak nie trenuje, więc lepiej jeść białko w normalnych, a nie nadmiarowych ilościach.

Kardiolodzy przez lata straszyli tłuszczami zwierzęcymi. Według lekarza prowadzącego niesłusznie, bo, jak już wiesz, cholesterol z jedzenia to nie ten, który odkłada się w naczyniach. Za miażdżycę odpowiada przede wszystkim nasza własna wątroba, która produkuje cholesterol.

Masło to w 82 procentach tłuszcz. Ma trochę białka i nie ma cukru, więc pasuje nawet do diet ketogenicznych. Lekarz woli prawdziwe masło niż sztuczne smarowidła produkowane z olejów.

Gorsze są tłuszcze roślinne przetwarzane przemysłowo. Produkuje się je pod wysokim ciśnieniem i w wysokiej temperaturze, a potem dodaje substancji smakowych. Naturalne oleje tłoczone na zimno to co innego. Są dobre, jeśli zostały prawidłowo wytworzone. Wybór jest dziś ogromny, od oliwy po olej z awokado czy domowy olej z pestek dyni. Mając wyciskarkę, możesz nawet zrobić olej sam.

Olej palmowy trafia do słodyczy, a nawet do napojów, bo nadaje produktom stałą konsystencję. Zawsze czytaj etykiety. Czasem znajdziesz na nich zaskakujące rzeczy, na przykład ostrzeżenie o orzeszkach ziemnych na opakowaniu soli. Zwykle chodzi o to, że różne produkty pakuje ta sama linia produkcyjna.

Dlaczego dietetycy polecają indyka i kurczaka, a odradzają wieprzowinę? Wieprzowina jest tłusta i kaloryczna. Dla kogoś, kto chce przybrać na masie, to zaleta. Dla kogoś, kto mało się rusza, już nie. Według lekarza większym problemem jest jednak to, co jemy razem z wieprzowiną. Panierka to mąka, a do tego dochodzą kluski, ziemniaki i chleb. To one dostarczają cukru.

Kto je mięso z warzywami, nie będzie miał z tego powodu kłopotów. Rodzaj mięsa każdy wybiera sam. Wołowina, indyk czy gęś też mają tłuste kawałki. Lubimy boczek, słoninkę i skwarki, bo tłuszcz niesie smak. Bez niego, poza solą i pieprzem, niewiele byśmy czuli. Jedzone od czasu do czasu nie zaszkodzą.

Estrogeny, czyli żeńskie hormony płciowe, chronią kobiecy organizm na wiele sposobów. Działają silnie przeciwzapalnie, chronią komórki przed uszkodzeniem i łagodzą ból. Kiedy w okresie przekwitania ich poziom spada, zaczynają się kłopoty. Nagle boli wszystko, co wcześniej nie bolało. Skóra traci napięcie. Organizm raz gromadzi za dużo wody, raz za mało. Mężczyźni też przechodzą przekwitanie, tylko później, kiedy spada im testosteron.

Plastry i inne preparaty hormonalne łagodzą objawy menopauzy, ale nie powstrzymują spadku hormonów i nie chronią przed chorobami, na przykład przed miażdżycą. Kiedyś uważano, że kobieta, która bierze hormony do sześćdziesiątki, nie będzie miała miażdżycy. Dziś wiadomo, że tak nie jest. Z powodu obaw przed rakiem piersi hormony przepisuje się teraz ostrożniej.

Kobiety też wytwarzają testosteron, a mężczyźni estrogeny. U kobiet hormony tworzą jednak bardziej skomplikowaną sieć zależności niż u mężczyzn i inaczej wpływają na pracę mózgu.

04

ROZDZIAŁ 4

Ciało podczas głodówki i zdrowie na co dzień

W drugiej połowie głodówki pojawiają się objawy, które potrafią zaskoczyć. Gorzej widzisz o zmierzchu, łatwiej krwawią dziąsła, mocz zmienia kolor. Tu wyjaśniamy, skąd się biorą. Dowiesz się też, jak dbać o nerki, na co uważać przy lekach bez recepty i jakie badania warto robić, żeby wcześnie wyłapać kłopoty.

Kto już kiedyś głodował, zwykle spodziewa się, że następna głodówka będzie wyglądała tak samo. Najczęściej tak nie jest. Organizm się uczy. Przy pierwszej głodówce jest zaskoczony i potrzebuje więcej czasu, żeby przestawić się na nowy tryb. Przy każdej kolejnej robi to szybciej. Bywa więc, że dzień kryzysowy w ogóle się nie pojawia.

Po drugiej dawce soli gorzkiej, mniej więcej w połowie głodówki, poziom cukru zaczyna rosnąć. Zamiast 50 czy 60 wynosi około 80, a u niektórych nawet ponad 100. To dobry znak. Lekko rośnie też ciśnienie i przybywa siły.

Wiele osób zauważa na głodówce, że gorzej widzi, szczególnie o zmierzchu i na odległość. To nie brak witaminy A ani żadnej innej. To zwykła fizyka.

Oko działa jak precyzyjny aparat optyczny. Światło załamuje się w rogówce i w soczewce, a potem skupia się na plamce żółtej, czyli niewielkim miejscu na siatkówce, które odpowiada za ostre widzenie. Wnętrze gałki ocznej wypełnia ciało szkliste, które w 99 procentach składa się z wody. Na głodówce, kiedy jesteś odwodniony, gałka oczna minimalnie się skraca. Obraz nie trafia już dokładnie na plamkę żółtą i robi się nieostry.

Dalekowidze widzą wtedy wyraźnie gorzej. Krótkowidze mogą nawet zauważyć poprawę, zwłaszcza bez okularów. U krótkowidza gałka oczna jest bowiem za długa, więc jej lekkie skrócenie trochę pomaga.

Wzrok wraca do normy około trzech dni po powrocie do jedzenia, kiedy organizm odzyska wodę.

O żółtaczce głodówkowej przeczytałeś w rozdziale 1. Łatwo sprawdzisz ją sam. Obejrzyj w lustrze albo w aparacie telefonu białka oczu i podniebienie. Jeśli mają żółty odcień, to właśnie ona. Mocz jest wtedy ciemniejszy. Stopień żółtaczki pokazuje też pasek do badania moczu.

Żeby ją zmniejszyć, regularnie grzej wątrobę termoforem i pij dużo wody. Nadmiar bilirubiny wydala się z moczem. Na głodówce nerki przejmują część pracy, którą normalnie wykonuje przewód pokarmowy.

Na głodówce krew krzepnie słabiej, bo spada poziom witaminy K. Dlatego mogą krwawić dziąsła przy myciu zębów, może się zdarzyć krwawienie z nosa, a u kobiet plamienia poza miesiączką. Czasem w moczu pojawia się odrobina krwi. Bierze się to stąd, że krew słabiej krzepnie, a bardzo kwaśny mocz drażni pęcherz. Kwaśny mocz może też dawać nieprzyjemne uczucie przy oddawaniu moczu. Wszystko to może się na głodówce zdarzyć.

Wiele osób ma kamienie nerkowe i nic o tym nie wie. Pacjenta coś pobolewa w boku, lekarz robi USG i widzi kamienie. Po dopytaniu prawie zawsze okazuje się, że ktoś w rodzinie też je miał. Skłonność do kamicy częściowo dziedziczymy, a częściowo sami do niej doprowadzamy.

Kamienie najczęściej mają osoby, które mało piją. Zagęszczony mocz sprzyja krystalizacji niektórych substancji. Powstają kryształki w kształcie igiełek, które zbijają się razem. Kamień nerkowy wygląda jak jeż. Jest ostry ze wszystkich stron i bardzo kruchy.

Jeśli kamień jest większy niż średnica moczowodu, czyli przewodu, którym mocz płynie z nerki do pęcherza, utyka w jednym z kilku wąskich miejsc. Wtedy przychodzi kolka nerkowa, ból tak silny, że idzie się z nim prosto do lekarza. Zwykle kamień w końcu wychodzi sam. Często zresztą wydalamy małe kamyki i nawet o tym nie wiemy.

Ta zasada dotyczy nie tylko głodówki, ale całego życia.

To ta sama zasada, co z kamieniem w czajniku, który rozpuszczasz octem. Tak samo leczy się kamicę lekami, które zakwaszają mocz. Mocz opływa kamień, ten w końcu pęka na pół, a dwa mniejsze kawałki da się już wydalić.

Kamienie powstają z różnych substancji, najczęściej z kwasu moczowego, moczanów albo szczawianów. Badanie kamienia pokazuje, z czego jest zbudowany, i pozwala dobrać dietę, która zapobiega kolejnym. Robi się to zwłaszcza u dzieci, bo u nich kamica prawie zawsze ma podłoże genetyczne.

Żyjemy dłużej, więc coraz więcej osób ma niewydolność nerek. Przez lata ten problem był pomijany. Dziś wiadomo, że nawet niewielki wzrost kreatyniny we krwi wymaga uwagi.

Kreatynina to substancja, którą zdrowe nerki sprawnie usuwają. Kiedy pracują gorzej, jej poziom we krwi rośnie. Według lekarza prowadzącego wynik do 1,0 jest prawidłowy, ale każda dziesiąta część powyżej tej wartości oznacza utratę około 10 procent sprawności nerek. Kreatynina 1,5 to już tylko połowa sprawnych nerek. U pięćdziesięciolatka po zawale wynik 1,2 czy 1,3 nikogo nie niepokoi, a to już spora strata.

Dlatego w wynikach badań patrz na wskaźnik GFR (przesączanie kłębuszkowe). Pokazuje, ile płynu nerki są w stanie przefiltrować w ciągu minuty. Oblicza się go z poziomu kreatyniny, wieku, płci i masy ciała. Laboratoria zwykle podają go same. Jeśli go nie ma, poproś o niego albo policz go z prostego kalkulatora w internecie.

Leki, które kupisz nawet na stacji benzynowej, wydają się bezpieczne. Lekarz prowadzący przestrzegał przed takim myśleniem.

Według wykładu ibuprofen uruchamia w organizmie mechanizm przeciwbólowy podobny do działania morfiny, opierając się na naszych własnych endorfinach. Każdy lek, który podnosi w mózgu poziom endorfin czy serotoniny, może uzależniać, a ulotki o tym nie wspominają. Ibuprofen hamuje też wydalanie przez nerki. Lekarze znają pojęcie nerki analgetycznej, czyli nerki zniszczonej przez leki przeciwbólowe. Mają ją osoby, które przez lata codziennie łykały tabletki przeciwbólowe, na przykład dawne proszki z krzyżykiem czy proszki od bólu głowy.

Lekarz opowiadał o pacjencie, który przyszedł z grypą. Trząsł się i miał gorączkę. Okazało się, że przez trzy dni brał po sześć dawek popularnego leku na grypę dziennie, a do tego jeszcze paracetamol. Wiele takich leków zawiera pseudoefedrynę, czyli rodzaj sztucznej adrenaliny. Odtyka nos i zmniejsza pocenie się, ale przyspiesza pracę serca. W nadmiarze może wywołać kołatanie i bardzo szybki rytm serca. Ludzie z zatruciem lekami na grypę naprawdę trafiają na szpitalne oddziały ratunkowe.

Pacjenci często pokazują na brzuch i mówią, że bolą ich nerki. Nerki leżą jednak wysoko, z tyłu, pod dolnymi żebrami. Wątroba też nie jest w brzuchu, tylko pod żebrami po prawej stronie. Jeśli lekarz wyczuwa wątrobę w brzuchu, to znak choroby. Albo rozdęte płuca spychają ją w dół, albo wątroba jest powiększona.

Na głodówkę wiele osób przyjeżdża z ziołami na wątrobę, najczęściej z ostropestem albo kurkumą. To zły pomysł.

Jak to działa w praktyce? Weźmy lek na alergię, przyjmowany prawidłowo, raz dziennie przez kilka tygodni. Normalnie przechodzi przez wątrobę i jest stopniowo usuwany. Jeśli ktoś równocześnie bierze kurkumę albo ostropest, albo wypija codziennie dwa litry soku grejpfrutowego, enzymy wątroby zostają zablokowane i lek przestaje być usuwany. Jego stężenie we krwi rośnie, a to może wywołać groźne zaburzenia rytmu serca. Człowiek wychodzi z domu, nagle się przewraca i bez defibrylatora może nie przeżyć.

Takie nagłe, niewyjaśnione zgony nie są wcale rzadkie. Często dopiero po fakcie, kiedy rodzina zaczyna opowiadać, wychodzi na jaw, co mogło być przyczyną.

Lekarz prowadzący nie poleca kurkumy nawet osobom zdrowym, również jako przyprawy. Nie wiadomo dokładnie, jak działa, a używamy jej do wszystkiego.

Lekarz opowiadał o mężczyźnie, który przez dwa tygodnie źle się czuł, miał zgagę i odbijania. Brał leki na żołądek. Zmarł nagle na zawał. Dopiero w rozmowach rodziny na pogrzebie wyszło, że objawy trwały od dawna.

Młodzi ludzie przechodzą zawał gorzej niż starsi. Starszy palacz, któremu naczynia zwężały się przez lata, ma rozwinięte krążenie oboczne, czyli dodatkowe drobne naczynia, które przejmują część pracy. Młody człowiek zwykle ma jedno grube naczynie. Kiedy ono się zatka, połowa serca zostaje bez krwi.

Dlatego nie lekceważ zgagi, która nie mija. Wystarczą proste badania, czyli EKG i oznaczenie we krwi troponin, substancji, które pojawiają się przy uszkodzeniu serca, żeby od razu wiedzieć, czy to serce. Nie panikuj przy każdym objawie, ale nie ignoruj tych, które się utrzymują.

Program Moje Zdrowie zastąpił wcześniejszy program Profilaktyka 40 Plus. Zapisujesz się przez internet, na rządowej stronie gov.pl, i nie musisz nawet iść do lekarza. Zgłoszenie trafia do przychodni twojego lekarza rodzinnego, a badania robisz w jej laboratorium. Badania można powtarzać raz na trzy lata.

Program obejmuje cały zestaw badań, w tym hormony, których zwykle nie dostaniesz od lekarza rodzinnego. Na koniec czekają cię dwie konsultacje. Pielęgniarka zmierzy wskaźnik masy ciała BMI, obwody i inne wymiary, a lekarz omówi wyniki, jeśli coś budzi wątpliwości. Lekarz prowadzący szczególnie poleca program młodym osobom przed czterdziestką.

U osób przed czterdziestką program obejmuje badanie lipoproteiny (a). Ta substancja przenosi tłuszcze we krwi, a jej poziom zależy wyłącznie od genów. Wysoki poziom oznacza, że miażdżyca na pewno się pojawi. Pytanie brzmi tylko, kiedy i gdzie.

Zrób to badanie nawet wtedy, gdy cholesterol jest w normie. Lipoproteiny (a) nie da się zmniejszyć głodówką ani dietą, co sprawdzono w badaniach. Można jednak wcześnie zacząć leczenie. Młoda osoba z bardzo wysokim wynikiem dostaje leki nie po czterdziestce, ale już w wieku dwudziestu kilku lat. Dzięki temu zawał, który mógłby przyjść w wieku 45 lat, może się odsunąć do około siedemdziesiątki. To 20 do 30 lat życia bez zawału.

Od niedawna osoby, które długo i dużo palą, mogą bezpłatnie zrobić niskodawkową tomografię komputerową płuc. Potrzeba co najmniej 20 tak zwanych paczkolat. Badanie trwa około 15 minut i odbywa się bez kontrastu, więc nie obciąża nerek. Kładziesz się na stole, bierzesz wdech, aparat robi zdjęcia i gotowe.

Tomografia pokazuje płuca zupełnie inaczej niż zwykłe zdjęcie rentgenowskie. Na zwykłym zdjęciu nie widać zmian mniejszych niż centymetr, a guzki tej wielkości już bywają groźne. Tomografię płuc może też zlecić lekarz rodzinny.

Lekarz rodzinny może też skierować na tomografię tętnic wieńcowych z kontrastem. To dobre rozwiązanie dla osób, które nie mogą albo nie chcą mieć koronarografii, albo nie mogą zrobić próby wysiłkowej, na przykład z powodu endoprotezy kolana czy braku kończyny. Tomografia pokazuje, czy naczynia serca są zwężone. Jeśli zwężeń jest dużo, i tak trzeba zrobić zabieg. Jeśli ich nie ma, przyczyny dolegliwości trzeba szukać gdzie indziej. Pamiętaj tylko, że kontrast wymaga sprawnych nerek.

Najważniejsza rzecz o szczepieniach brzmi tak. Szczepionka nie chroni przed zachorowaniem. Sprawia, że kiedy wirus albo bakteria dostanie się do organizmu, odporność jest przygotowana i reaguje szybko. W ten sposób chroni przed ciężkim przebiegiem i powikłaniami.

Przy tężcu ma to ogromne znaczenie. Zakażenie rozwija się pod skórą bardzo szybko, w ciągu trzech, czterech dni, i może zabić. Podobnie jest z żółtą febrą czy cholerą, przed którymi szczepimy się przed wyjazdem w niektóre rejony świata.

Grypę złapiesz tak czy inaczej, jeśli bez maseczki będziesz przebywać blisko kaszlącego chorego. Różnica polega na tym, co dzieje się dalej. Wirus grypy najpierw osiada w nosie i gardle. Jeśli po szczepieniu masz tam dużo przeciwciał, rozpoznają go od razu, a odporność zatrzyma go, zanim dostanie się do krwi. Bez szczepienia wirus przedostaje się do krwi i wtedy pojawiają się typowe objawy grypy, czyli wysoka gorączka, dreszcze, poty, bóle mięśni i suchy kaszel.

Wirus atakuje komórkę jak klucz, który pasuje do zamka. Przyczepia się do odpowiedniego receptora na jej powierzchni, wnika do środka i tam się namnaża. Część szczepionek działa tak, że blokuje ten receptor. Wirus nie ma się do czego przyczepić i przechodzi obok. Kończy się na trzech dniach kataru i kaszlu.

Inne szczepionki, zwłaszcza przeciw bakteriom, uczą organizm wytwarzać komórki pamięci. Kiedy pojawi się prawdziwy zarazek, komórki pamięci od razu rozsyłają sygnał alarmowy i przeciwciała powstają natychmiast. Bez szczepienia organizm musi najpierw rozpoznać zarazka i krok po kroku przekazać informację kolejnym komórkom. To trwa kilka dni. Komórki pamięci z czasem słabną, dlatego niektóre szczepienia się przypomina, na przykład co pięć lat albo przed operacją.

Lekarz prowadzący ma wątpliwości co do podawania kilku szczepionek naraz. Jego zdaniem organizm potrzebuje czasu, żeby nauczyć się odpowiedzi odpornościowej, a kiedy musi budować obronę w kilku kierunkach jednocześnie, może wytworzyć jej mniej. Uważa, że w sporze o szczepienia prawda leży pośrodku. Szczepienia przed groźnymi chorobami ratują życie.

Wirus COVID-19 atakował przede wszystkim naczynia krwionośne. Wnikał przez gardło, a kiedy dostał się do krwi, łączył się z komórkami wyściełającymi naczynia i zaburzał krzepnięcie. U jednych krew krzepła za bardzo, u innych za słabo. Dlatego wielu chorych miało zatory w płucach i kłopoty z oddychaniem. Na początku pandemii nikt nie wiedział, jak tę chorobę leczyć, więc zgonów było dużo.

Kiedy obowiązywały maseczki, przez trzy lata praktycznie nie było grypy. Wykrywano COVID i inne wirusy, ale grypa zniknęła, bo nie miała jak się rozprzestrzeniać.

Lekarz prowadzący w sezonie infekcji przyjmuje pacjentów w maseczce. Pacjent może wyglądać na zupełnie zdrowego, a następnego dnia mieć 39 stopni gorączki. Zanim wyszedł z gabinetu, zdążył już zarazić.

Wirusa nie widać, więc łatwo w niego nie wierzyć. Brak wiary nie zwalnia jednak z odpowiedzialności za innych. Każdy ma prawo dbać o swoje zdrowie tak, jak uważa za słuszne, byle nie szkodził innym. Jeśli jesteś chory, a musisz wyjść do ludzi, załóż maseczkę.

Nie ma ludzi odpornych na wszystko. Zdarzało się, że ktoś, kto twierdził, że nigdy nie choruje, po grypie trafiał na oddział intensywnej terapii z poważnie uszkodzonym sercem.

05

ROZDZIAŁ 5

Kręgosłup. Jak o niego dbać

Ten rozdział powstał na podstawie wykładu fizjoterapeuty, który od 1998 roku prowadzi własny gabinet i pracuje też na rehabilitacji kardiologicznej. Na turnusie dużo ćwiczymy nie bez powodu. Kręgosłup pracuje na nas przez całe życie, a my przez całe życie robimy wiele, żeby pracował źle. Na głodówce prawie każdy czuje go mocniej niż zwykle, więc to dobry moment, żeby się nim zająć.

Zdrowy kręgosłup widziany z boku nie jest prosty. Ma trzy naturalne krzywizny. W odcinku szyjnym i lędźwiowym wygina się do przodu i to wygięcie nazywa się lordozą. W odcinku piersiowym wygina się do tyłu i to wygięcie nazywa się kifozą. Dzięki tym krzywiznom kręgosłup działa jak sprężyna i lepiej przenosi obciążenia. Zbyt prosty kręgosłup przenosi je zupełnie inaczej i gorzej. Zbyt mocne krzywizny też nie są dobre.

Skolioza to boczne skrzywienie kręgosłupa. Sama nazwa oznacza po prostu „krzywy”. Niewielką skoliozę ma właściwie każdy. Ważne, żeby nie była zbyt duża, bo duże skrzywienie przeszkadza narządom wewnętrznym i z czasem powoduje bóle.

Typowy ból kręgosłupa, ten, który nie pochodzi z mięśni, zaczyna się od krążka międzykręgowego, zwanego też dyskiem. Fizjoterapeuta porównuje go do termoforu bez pokrowca, czyli elastycznej poduszki z miękkim wnętrzem. Krążek leży między trzonami kręgów. Przenosi obciążenia i sprawia, że twarde trzony nie ocierają się o siebie.

Krążek jest bardzo odporny na ściskanie. Przy złamaniu kompresyjnym, kiedy kręgosłup zostaje mocno ściśnięty, krążek zwykle wytrzymuje, a pęka trzon kręgu. Krążek źle znosi za to skręty i ruchy ścinające, czyli przesuwanie się kręgów względem siebie.

Kiedy krążek przesuwa się do tyłu, może uciskać sploty nerwowe, a czasem nawet rdzeń kręgowy. Wtedy pojawia się ból promieniujący do pośladka albo do nogi. To, gdzie dokładnie promieniuje, zależy od wysokości, na której jest problem. Najczęściej dotyczy to odcinka lędźwiowego.

Fizjoterapeuta mówi szczerze. Kiedy pacjent z bólem kręgosłupa słyszy, że ma ćwiczyć, w dziewięciu przypadkach na dziesięć i tak nie będzie ćwiczył. Chce tylko, żeby przestało boleć. Dlatego zamiast długiej listy ćwiczeń daje pacjentom jedną radę. Uważaj na prostowanie się po pochyleniu.

Kiedy się pochylasz, z krążkiem jeszcze nic złego się nie dzieje. Kłopot zaczyna się w momencie powrotu do pionu. Górny kręg często ustawia się wtedy pod kątem i wypycha krążek do tyłu. Właśnie wtedy łapie dyskopatia, i to niezależnie od tego, czy prostujesz się szybko, czy powoli. To połączenie pochylenia i wyprostu przesuwa krążek do tyłu.

Pacjenci pamiętają o tej zasadzie, dopóki boli. Kiedy przestaje boleć, zapominają. Fizjoterapeuta żartuje, że najlepiej byłoby, gdyby pacjenta porządnie bolało przez miesiąc, bo ten, któremu pomoże się za szybko, szybko zapomina i w końcu trafia na stół operacyjny. Podobnie jest z pacjentami po ciężkim zawale. Często dopiero kiedy staną na krawędzi, zmieniają podejście do zdrowia.

Często słyszymy, że na ból kręgosłupa trzeba ćwiczyć mięśnie pleców. Według fizjoterapeuty to nieprawda. Mięśnie grzbietu i tak pracują cały czas, kiedy tylko stoimy. Głównymi stabilizatorami kręgosłupa są mięśnie brzucha, a te przy siedzącym trybie życia prawie nie pracują.

Przy chodzeniu mięśnie brzucha muszą choćby stabilizować miednicę. Kiedy jednak przez wiele godzin siedzisz przy biurku albo jeździsz samochodem, mięśnie brzucha nic nie robią, a mięśnie grzbietu pracują bez przerwy. Układ sił stopniowo przesuwa się na korzyść grzbietu i kręgosłup na tym traci.

06

ROZDZIAŁ 6

Wyjście z głodówki i jedzenie na co dzień

Wyjście z głodówki jest tak samo ważne jak sama głodówka. Lekarze nazywają je realimentacją, czyli powrotem do jedzenia. Dobrze przeprowadzone utrwala efekty, a źle przeprowadzone potrafi je zmarnować i przynieść nieprzyjemne dolegliwości. Ten rozdział łączy ostatni wykład z pisemnymi zaleceniami żywieniowymi, które uczestnicy otrzymują na koniec turnusu.

Pod koniec turnusu każdy dostaje paski do badania moczu. Kolorowe pola pokazują, jak bardzo mocz jest zakwaszony, ile jest w nim bilirubiny, czyli jak nasilona jest żółtaczka, i czy zostały jeszcze resztki białka. Na tej podstawie można ocenić, czy głodówkę da się jeszcze trochę wydłużyć. Pasek pokazuje też, kto ma małą rezerwę białkową i powinien od pierwszych dni pić maślankę.

Co dwa, trzy dni możesz poszerzać jadłospis. Nie chodzi o to, żeby jeść coraz więcej, tylko żeby wprowadzać coraz więcej rodzajów produktów.

Po głodówce organizm jest bardzo wrażliwy. Kiedy pierwszy raz wypełnisz żołądek, możesz poczuć osłabienie i senność. Spada ciśnienie, bo naczynia w narządach trawiennych, które przez dwa tygodnie odpoczywały, muszą się wypełnić krwią. Krwi wciąż jednak masz mniej niż zwykle, bo organizm jeszcze się nie nawodnił. Przez pierwsze trzy dni możesz się więc czuć słabo, czasem jakby nogi się pod tobą uginały.

Jedzenie w pierwszych dniach powinno być świeżo przygotowane. Nie jedz tego, co stoi w lodówce od kilku dni. Odłóż też na później przetwory, nawet domowe. Przyjdzie na nie czas w drugim tygodniu. Bulion warzywny albo soki możesz przygotować rano na cały dzień, ale nie zostawiaj ich na następny dzień.

Żołądek po głodówce jest wrażliwy. Za duża porcja sprawi, że zacznie ci się odbijać, a w skrajnym przypadku zwymiotujesz. Dlatego na początku jedz pięć razy dziennie, porcje po 150 do 200 mililitrów. Wodę nadal pij osobno.

Jeśli idziesz do pracy, zabierz przygotowany posiłek ze sobą.

Po głodówce smaki są o wiele wyraźniejsze. Przez pierwsze trzy dni nie używaj soli ani ostrych przypraw, które mogą podrażnić żołądek. Szczypta soli do bulionu wystarczy. Za dużo soli zatrzymuje wodę i wywołuje obrzęki. Możesz się obudzić z opuchniętymi oczami albo wieczorem mieć spuchnięte nogi.

Sól była kiedyś walutą, a kto miał dużo soli, był bogaty. Może dlatego tak lubimy solić. Zdrowe nerki usuwają nadmiar soli, ale z czasem ta ciężka praca prowadzi do nadciśnienia. Lekarze mówią wtedy o nadciśnieniu z nadmiaru soli. Dużo soli jest też w mięsie, bo białko samo w sobie jest słone. Im więcej białka, tym więcej sodu. Nawet jajka są słone bez dosalania.

Poniższy plan pokazuje, kiedy wprowadzać kolejne produkty. Dni liczysz od pierwszego dnia po zakończeniu głodówki. Przepisy na potrawy oznaczone w planie znajdziesz w aneksie.

Przez pierwsze trzy dni jesz płynne i półpłynne posiłki.

Zakaz soli i cukru w pierwszych dniach oznacza przede wszystkim, że niczego nie dosalasz ani nie słodzisz. Szczypta soli w bulionie i naturalne cukry z owoców w kisielu czy koktajlu są w porządku.

Według wykładu w tej fazie możesz też próbować innych ziaren i drobnych roślin strączkowych, na przykład soi czy drobnej fasolki, w postaci gęstych, zmiksowanych mieszanek. Białko roślinne nie przerywa oczyszczania, o czym przeczytasz niżej.

Już od początku drugiego tygodnia możesz sięgać po gotowaną chudą rybę, twaróg, kaszę gryczaną, pieczywo z mąki pełnoziarnistej i niewielkie ilości zdrowych tłuszczów, takich jak awokado czy oliwa z oliwek. Kurczak, indyk i jajka dochodzą od dziesiątego dnia.

W kolejnych dniach stopniowo dodawaj chude wędliny drobiowe i dalej jedz zupy na bulionie warzywnym z makaronem lub ryżem, kanapki, jogurt naturalny i owsiankę. Według wykładu po około dwóch tygodniach możesz już jeść wszystko i swobodnie łączyć produkty.

Im później wprowadzisz białko zwierzęce, tym dłużej trwa oczyszczanie organizmu. Dopóki nie jesz dużo białka, twoja dieta wciąż trochę cię oczyszcza. Pełnowartościowe białko zwierzęce, na przykład z jajka, kończy procesy oczyszczania.

Białko roślinne z fasoli, grochu, ciecierzycy i innych roślin strączkowych organizm przyswaja dużo trudniej, więc nie przerywa ono oczyszczania. Białko jajka łatwo się trawi, bo składa się z prostych białek, więc kiedy przyjdzie na nie czas, nie powinno sprawić kłopotów.

Maślanka ma mało tłuszczu, trochę białka i dobry skład soli mineralnych. Łatwo się wchłania. Podaje się ją nawet w trakcie dłuższych głodówek osobom, którym brakuje białka, i nie przeszkadza w głodowaniu.

Pierwszym białkiem zwierzęcym niech będzie ryba, bo najłatwiej się ją trawi. Nie zaczynaj jednak od śledzi ani od ryb wędzonych. Rybę możesz ugotować na parze, upiec w folii, a nawet zjeść z grilla, jeśli zdejmiesz przypaloną skórkę. Mięso jedz w rozsądnych porcjach. Kotlet wielkości dwóch dłoni czy wielki stek to zły pomysł na początek.

Gotowe soki warzywne ze sklepu są w porządku, ale sprawdź na etykiecie zawartość soli, bo soki często konserwuje się solą. Szczególnie sok pomidorowy bywa dość słony. Jeśli karton zawiera około 5 gramów soli, rozcieńcz sok wodą w proporcji pół na pół. Najlepiej zrobić sok samemu, wtedy w ogóle nie dosypujesz soli.

Najlepiej sprawdzają się soki z tego, co rośnie u nas. Jabłko z marchwią, seler, pietruszka i ich mieszanki.

W literaturze często pojawia się sok grejpfrutowy jako pierwszy napój po głodówce. Lekarz prowadzący woli soki lokalne i nie ma doświadczeń z sokiem grejpfrutowym. Ten sok silnie wpływa na wątrobę i zmienia działanie wielu leków, więc osoby, które biorą leki, muszą na niego uważać.

Na początku po głodówce unikaj kawy, bo podrażnia żołądek. Kiedy już do niej wrócisz, wybieraj kawę z ekspresu. Jest łagodniejsza dla żołądka niż kawa rozpuszczalna czy parzona z fusami. Pij ją w małych ilościach, jako przyjemność. Litry kawy nikomu nie służą.

Herbata jest w porządku, także ziołowa, na przykład z kwiatu czarnego bzu. Uważaj natomiast na zieloną herbatę, bo mocno działa na żołądek. Zawiera teofilinę, której ma więcej niż kawa. Teofilina pobudza serce, rozszerza oskrzela, przyspiesza oddech i krążenie, daje przypływ energii i działa moczopędnie. Kto pije dużo zielonej herbaty, częściej biega do toalety.

Nie sięgaj po zioła, które działają jak leki. To dziurawiec, ostropest plamisty, kola i kurkuma. Szerzej piszemy o nich w rozdziale 4.

Przez dziesięć czy dwanaście dni oczyszczałeś wątrobę. Szkoda to zmarnować. W pierwszym okresie po głodówce unikaj alkoholu, a szczególnie mocnych trunków.

Kieliszek wina do dobrego obiadu z rybą, mniej więcej po tygodniu, nie jest błędem. Wino poleca się jako pierwszy alkohol po głodówce. Piwo to według wykładowcy czysty cukier i bomba kaloryczna, więc lepiej je sobie odpuścić.

W drugim tygodniu zacznij od niewielkich ilości zdrowych tłuszczów, takich jak awokado czy oliwa z oliwek. Według lekarza po tygodniu nie zaszkodzi też kromka chleba z masłem albo smalcem, byle w rozsądnej ilości.

Często słyszy się przestrogi przed smalcem i masłem. Według lekarza dobry tłuszcz z pewnego, domowego źródła jest zawsze lepszy niż kupiony w sklepie. Domowe przepisy powtarza się od pokoleń i nikt nie dodaje do nich konserwantów ani barwników, bo nie ma takiej potrzeby. Kromka chleba ze smalcem czy masłem nie zaszkodzi. Gorzej, jeśli dosypiesz do niej dużo soli i położysz gruby plaster wędliny.

Po głodówce przybędzie ci 2 do 3 kilogramów. To woda, którą dostarczasz razem z jedzeniem, i wypełnienie jelit. Nie przejmuj się tym.

Po pierwszych posiłkach organizm reaguje jak u dziecka. Coś zjesz i za chwilę idziesz do toalety. To normalne. Biegunka oznacza, że przesadziłeś z ilością albo rodzajem jedzenia. Zaparcia po głodówce zdarzają się rzadko. Jeśli się pojawią, pomoże sól gorzka, którą kupisz w aptece za kilka złotych, albo łagodne środki przeczyszczające przeznaczone dla dzieci. Zapytaj o nie farmaceutę.

Jeśli w pierwszych dwóch tygodniach po głodówce puchną ci nogi, mimo że nie solisz, przyczyną może być za mało białka. Dodaj białko, które nie zawiera dużo soli, czyli rośliny strączkowe, na przykład fasolkę, i pij maślankę. To powinno pomóc. Najwięcej sodu ma białko zwierzęce, w tym białko jajka, więc z nim trzeba uważać.

U kobiet przyczyną bywają też hormony, na przykład podwyższony progesteron. Wtedy obrzęki pojawiają się nie tylko na nogach, ale też pod oczami czy na piersiach. Wtedy dobrze jest zbadać poziom hormonów.

Na głodówce wiele osób źle śpi, budzi się w nocy albo nie może zasnąć. Po głodówce to mija. Po jedzeniu rośnie poziom cukru, wydzielają się insulina i serotonina, ciśnienie lekko spada i człowiek robi się przyjemnie senny.

Kłopoty po głodówce zdarzają się rzadko. Jeśli zachowujesz się rozsądnie, organizm sam wszystko poukłada. Gdyby jednak coś cię zaniepokoiło, na przykład dyskomfort po produkcie, który wcześniej jadłeś bez problemu, zadzwoń do prowadzących turnus i zapytaj.

Jeśli chcesz jeszcze przez jakiś czas korzystać z oczyszczania, na przykład z powodu kłopotów ze stawami, przez kolejny tydzień możesz jeść tylko soki warzywne, ciepłe wywary warzywne i maślankę. Nie dostarczysz wtedy dużo białka, więc oczyszczanie i chudnięcie trwają dalej. Ketoza się utrzyma, choć będzie słabsza niż na pełnej głodówce. Możesz to sprawdzić paskiem do moczu.

Kto chce utrzymać niższą wagę, musi zmienić sposób jedzenia. Czasem dobrze jest wspomóc się lekami. Według lekarza prowadzącego sięgnięcie po leki po głodówce nie jest błędem. Mowa o lekach z grupy analogów GLP-1 i nowszych, takich jak Mounjaro, Wegovy czy Ozempic.

Okres po głodówce to dobry czas na zmianę nawyków żywieniowych. Jeśli sama głodówka nie wystarczy, bo waga wciąż jest wysoka, po około dwóch tygodniach wychodzenia z głodówki można rozpocząć takie leczenie. Nie będzie ci się chciało jeść, waga będzie spadać, a leki pomogą utrzymać dietę i zmienić przyzwyczajenia. Takie leczenie zawsze ustala lekarz.

Jedzenie potrafi uzależniać jak alkohol czy papierosy. Lekarz opowiadał o uczestniczce wycieczki, która na każdym postoju na widok budki z jedzeniem zatrzymywała się i nie ruszała dalej, dopóki czegoś nie kupiła.

Leki z grupy GLP-1 osłabiają właśnie ten przymus natychmiastowej nagrody.

Popularny post przerywany, na przykład 16 godzin bez jedzenia i 8 godzin z jedzeniem, według lekarza nie jest postem, tylko normalną przerwą nocną, którą organizm dobrze znosi. Jedni robią przerwę 12-godzinną, inni 16-godzinną. Lodówka jest wtedy po prostu zamknięta. Możesz tak jeść po zakończeniu wychodzenia z głodówki, jeśli w ośmiu godzinach zmieścisz cztery albo pięć posiłków.

Na początku potrzebujesz pięciu posiłków dziennie. Po dwóch tygodniach możesz zmniejszyć ich liczbę, bo żołądek pomieści już więcej.

Po głodówce żołądek mieści około 250 mililitrów. Z każdym dniem się rozciąga, mniej więcej o 50 mililitrów, aż dojdzie do litra czy półtora litra. Ścianę żołądka da się rozciągnąć nawet do 8 lub 9 litrów, a u osób otyłych żołądek bywa naprawdę pojemny. U zwierząt roślinożernych żołądek jest większy niż u mięsożernych. Człowiek jest gdzieś pośrodku, przygotowany do trawienia jednego i drugiego.

Płyny przepływają przez żołądek szybko, wzdłuż jego krótszej, wewnętrznej krzywizny. Jedzenie opada na dno żołądka. Kiedy żołądek jest bardzo przepełniony, może wpychać się w górę, do klatki piersiowej, przez otwór w przeponie. Tak powstaje przepuklina rozworu przełykowego.

Czy po głodówce trzeba liczyć węglowodany? W pierwszym tygodniu nie ma to znaczenia, bo jesz ich niewiele. W drugim tygodniu, gdy pojawiają się zboża, węglowodanów przybywa, ale wciąż nie jest źle. Po dwóch tygodniach, kiedy jesz już wszystko, zamiast liczyć gramy węglowodanów przyjrzyj się diecie o niskim indeksie glikemicznym.

Indeks glikemiczny mówi, jak szybko po zjedzeniu danego produktu rośnie cukier we krwi. Liczy się nie tylko to, ile jest cukru w jedzeniu, ale też jaki to cukier. Część cukrów wchłania się szybko, część powoli, a część wcale. Znaczenie ma także sposób przygotowania. Z surowej marchewki organizm trudniej wydobywa cukier niż z gotowanej. Cukru jest tyle samo, ale jest mniej dostępny.

Mięso nie zawiera węglowodanów, więc jego indeks jest praktycznie zerowy. Pod warunkiem, że nie ma na nim panierki z mąki i jajek i nie zostało niczym nastrzyknięte. Tak samo jest z prawidłowymi tłuszczami.

Wbrew pozorom jest dość restrykcyjna. Jeśli jesz tylko produkty o niskim indeksie, węglowodanów zjesz niewiele. Jedną z najbardziej znanych odmian takiej diety jest dieta Montignaca.

Dieta powstała z myślą o osobach z cukrzycą i dobrze się sprawdza, bo w większości przypadków to nadmiar węglowodanów odpowiada za przybieranie na wadze. Wyjątkiem są sytuacje, gdy tyje się przez leki albo hormony. Przepisy na tę dietę łatwo znaleźć w książkach i w internecie.

Makaron jesz od siódmego dnia, najpierw w zupie na bulionie warzywnym. Gotuj go al dente.

Przyprawy, które zaostrzają smak, takie jak ocet balsamiczny czy musztarda, wprowadzaj dopiero po około dwóch tygodniach. Same w sobie żołądkowi nie szkodzą. Kłopot w tym, że pobudzają apetyt. Z octem balsamicznym zjesz dwa kawałki pizzy zamiast jednego. Do sałatek świetnie nadają się oleje aromatyzowane czosnkiem, chili albo bazylią. Prawdziwy majonez nie zawiera cukru, więc w diecie o niskim indeksie też jest dozwolony.

Dieta bezglutenowa jest przeznaczona dla osób z kłopotami jelitowymi i żołądkowymi. Pomaga też przy chorobie Hashimoto, czyli przewlekłym zapaleniu tarczycy. Takim osobom zaleca się przynajmniej ograniczenie glutenu, bo częściej niż inni mają nietolerancję glutenu typową dla dorosłych. Nietolerancja glutenu zdarza się często, prawdziwa alergia na gluten jest rzadka. Kto nie ma z nim kłopotów, może go jeść.

Po urlopie all inclusive czy po świętach możesz w domu, bez specjalnych przygotowań, zrobić weekendowe oczyszczanie przewodu pokarmowego. Dzień wcześniej jesz normalnie.

To nie jest głodówka. W trzy dni nie wejdziesz w ketozę. Wyczyścisz za to jelita i pozbędziesz się około 3 kilogramów ich zawartości, a do tego trochę żółci i kwasów żołądkowych.

Nie idź do swojego lekarza zaraz po głodówce, bo się zdziwi. Uzna, że dziwnie wyglądasz i dziwnie oddychasz, a w badaniach wyjdzie mu kwasica i ciała ketonowe w moczu. To wszystko są efekty głodówki. Pokaż mu się za około dwa tygodnie, kiedy będziesz już w trakcie powrotu do jedzenia.

Najlepszy moment na badania krwi to trzy do sześciu tygodni po głodówce. Wtedy sprawdzisz, jak zmieniły się cholesterol, cukier czy wyniki wątroby, jeśli wcześniej były z nimi kłopoty. Badania zrobione od razu po głodówce wyglądają dziwnie i nic ci nie powiedzą.

A

ANEKS A

Przykładowy jadłospis na dni 3-7

Ten jadłospis pochodzi z zaleceń żywieniowych z turnusu. Na każdy posiłek wybierz jedną z propozycji.

B

ANEKS B

Przepisy

Wszystkie przepisy są proste i łagodne dla żołądka. Na początku nie dodawaj soli ani ostrych przypraw.